مجله من و غروب خورشید

موزه مردم‌شناسي كه در گذشته به عنوان گرمابه از آن استفاده مي‌شده، 400 سال پيش و در زمان شاه‌عباس اول صفوي توسط مهدي قلي‌بيك، ميرآخور و مسوول اصطبل اسب‌هاي شاه عباس ساخته و وقف آستان قدس رضوي شده است.

اين بنا كه علاوه بر حمام شاه، به حمام رضوي نيز معروف است و در دوران پهلوي گچكاري شده و به صورت حمام عمومي و نمره درآمد بود، تا سال 1356 مورد استفاده مردم قرار مي‌گرفت تا اين‌كه در سال 1378 بازسازي شد و به شكل اوليه خود يعني 400 سال پيش برگشت.

مدير موزه درباره اين حمام مي‌گويد: وجود 13 لايه نقاشي در سربينه كه هر كدام متعلق به يكي از دوران‌هاي تاريخي است، يكي از ويژگي‌هاي منحصربه‌فرد اين حمام است. هر نسلي كه آمده يك نقاشي مطابق ذوق و سليقه خود و بدون تخريب نقاشي‌هاي نسل قبلي روي سقف كشيده، به اين صورت كه يك لايه ملات ساروج و آهك روي آن كشيده و سپس يك نقاشي جديد روي آن كشيده‌اند. به اين ترتيب نقاشي‌هايي از دوران‌هاي مختلف كه قديمي‌ترين آن مربوط به دوره صفويه و آخرين و جديدترين آن مربوط به اواخر دوره قاجار است، از 400 تا 90 سال پيش، روي سقف اين بخش از حمام نقاشي شده است.

به گفته حجت حسني، نقاشي‌هاي لايه سيزدهم، بيشتر آداب، رسوم و فرهنگ مردم دوران قاجار را نشان مي‌دهد، يعني نشانه‌هايي از آثار غربزدگي ايراني‌ها و ورود به عصر مدرنيته كه شامل ابزار و وسايلي است كه براي مردم جذابيت داشته است مثل گرامافون، دوچرخه، بالن، هواپيما و اتومبيل، همچنين تصاويري از محلات قديمي مشهد، داستان‌هاي شاهنامه و عاشقانه‌هاي ليلي و مجنون و شيرين و فرهاد نيز در اين آثار مشهود است.

البته تا پيش از مرمت بنا كسي از وجود نقاشي‌ها آگاه نبود و زماني پرده از صورت اين تصاوير و راز درونشان برداشته شد كه مرمت‌كاران ميراث فرهنگي شروع به لايه‌برداري كرده و به لايه دوم‌گچ رسيدند. اين كارشناس مسوول، به ديگر ويژگي‌هاي ممتاز معماري اين بنا اشاره كرده و مي‌افزايد: برخلاف حمام گنجعلي‌خان كرمان و... كه مخصوص شاهزادگان و درباريان بوده حمام شاه يكي از بزرگ‌ترين حمام‌هاي كشور است كه وقف امام رضا(ع) بوده و براي زائر امام رضا و استفاده همگان ساخته شده بود، به همين دليل معماران آن هر هنري كه در چنته داشتند، به خاطر وجود امام رضا(ع) در خلق اين اثر ارزشمند به كار بستند.

مدير موزه آستان قدس با اشاره به اين نكته كه اسمي از معمار اين بنا در تاريخ نيامده، اما باتوجه به هنرهايي كه در معماري اصيل ايراني ـ اسلامي اين بنا به كار رفته، احتمال اين‌كه بنا توسط شيخ بهايي، وزير دانشمند و هنرمند شاه عباس ساخته شده باشد زياد است، ادامه مي‌دهد: يكي ديگر از ويژگي‌هاي منحصربه‌فرد اين حمام، تعبيه سونا و جكوزي در اصطلاح امروزي آن است.

به گفته حسني، گر چه گفته مي‌شود سونا و جكوزي محصول جديد معماري غرب است، اما ايرانيان در 400 سال پيش در معماري اين حمام، سونا و جكوزي تعبيه كرده بودند. به اين ترتيب كه آب را از طريق لوله‌هاي سفالي به اسم تنبوشه از قنات به خزينه حمام هدايت مي‌كردند و اين آب با فشار به بدن افراد مي‌خورد و حالت جكوزي امروز را داشت. كه افراد بعد از آن يك فضاي زيبا و بزرگ به نام چال حوض يا استخر آب سرد وجود داشت كه افراد پس از خروج از آب گرم جكوزي، داخل اين آب سرد مي‌شدند كه اين عمل باعث خارج شدن خستگي از تنشان مي‌شد. ضمن اين‌كه از اين استخر براي آموزش شنا هم استفاده مي‌شده است. يكي ديگر از شاخصه‌هاي معماري در اين بنا، تفكيك ورودي و خروجي در قسمت سربينه است كه مدير موزه درباره آن مي‌گويد: معمولا تمام حمام‌هاي قديمي تنها يك ورودي داشته، به اين ترتيب كه افراد از همان دري كه از رختكن وارد خزينه و گرمخانه مي‌شدند، از همان در هم خارج مي‌شدند، اما در اين حمام يك ميان‌در براي ورود طراحي شده و يك هشتي هم براي خروج، ضمن اين‌كه يك حوض كوچك هم وسط آن تعبيه شده كه به عنوان پاشويه از آن استفاده مي​شده است.